Rechtsbescherming tegen de overheid (3): Beroepsprocedures als sluitstuk van juridische controle

Vandaag exact 77 jaar geleden – op 10 december 1948 – werd door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (UVRM) aangenomen. Hiermee werd voor het eerst op internationaal niveau de aandacht getrokken naar de mensenrechten. Hoewel de UVRM op zichzelf dus geen juridisch bindend instrument is, heeft zij wél de ontwikkeling van bindende internationale mensenrechtenverdragen diepgaand beïnvloed. Zo inspireerde artikel 10 UVRM de procedurele waarborgen en rechten van verdediging die uiteindelijk hun weg vonden naar artikel 6 EVRM en wat op zijn beurt dan de basis vormden voor verschillende vormen van rechtsbescherming tegen de overheid.

In de twee voorgaande blogposts (over de hoorplicht en de openbaarheid van bestuur) stonden we stil bij vormen van preventieve rechtsbescherming. In deze bijdrage richten we ons dan weer op een andere pijler van de bescherming tegen overheidshandelen, namelijk wat we dan een vorm van ‘reactieve rechtsbescherming’ kunnen noemen: welke mogelijkheden heeft de burger nadat de overheid reeds een beslissing heeft genomen?

De belangrijkste vorm van dergelijke ‘reactieve’ bescherming bestaat uit de mogelijkheid om bestuurshandelingen te laten toetsen door onafhankelijke rechters en door administratieve beroepsinstanties. Alzo herhaalde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in zijn rechtspraak reeds meermaals dat de rechten van verdediging en het recht op een eerlijk proces, zoals verankerd in artikel 6 EVRM, slechts daadwerkelijk zijn gewaarborgd wanneer de betrokkene toegang heeft tot minstens één instantie met volle rechtsmacht (lees: een instantie die zowel feiten als rechtsvragen kan beoordelen en zo nodig volledig herstel kan bieden).

Deze vorm van rechtsbescherming kent verschillende vormen, die traditioneel worden onderverdeeld in:

• jurisdictionele beroepen (bij gewone hoven en rechtbanken, administratieve rechtscolleges of de Raad van State), en

• administratieve beroepen, waarbij de burger zich wendt tot dezelfde of een hogere administratieve overheid die de beslissing kan wijzigen, intrekken of vernietigen.

Toegepast op concrete situaties wordt zichtbaar hoe breed dit systeem van rechtsbescherming in België is uitgebouwd.

Uw buurman, die goed bevriend is met de burgemeester, verkrijgt een omgevingsvergunning voor een uitbreiding van zijn woning die uw lichtinval, privacy en tuinruimte ernstig schaadt én die eigenlijk strijdig is met de geldende voorschriften. Toch wordt de vergunning toegekend. Hier tegen staat echter nog beroep open bij de deputatie en eventueel zelfs jurisdictioneel beroep bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen.

U krijgt een aanslag voor een leegstandsbelasting, terwijl uw woning helemaal niet leegstaat. U kunt bewijzen dat er effectief verhuur of gebruik was, maar de gemeente houdt toch vast aan haar beslissing. Dankzij een goed uitgewerkt beroepssysteem hoeft u dit niet te slikken, immers: u kan nog administratief beroep indienen bij het college van burgemeester en schepenen die de leegstandsbelasting heeft opgelegd, of als dat niets oplevert, naar de fiscale kamer van de rechtbank van eerste aanleg, daarna nog het Hof van beroep of zelfs nog naar het Hof van Cassatie.

En ga zo verder: in tal van beleidsdomeinen voorziet de wetgever in een gelaagd systeem van administratieve en rechterlijke toetsing, zodat burgers steeds mogelijkheden krijgen wanneer zij geconfronteerd worden met een naar huns inziens foutieve bestuurshandeling.

Een bijkomend en essentieel uitgangspunt is dat het document waarmee de bestuursbeslissing aan de burger wordt meegedeeld, altijd duidelijk de beschikbare beroepsmogelijkheden moet vermelden, inclusief de geldende vormen en termijnen. Dit volgt onder meer uit artikel 2, 4° van de Wet betreffende de openbaarheid van bestuur. Zo wordt gegarandeerd dat burgers daadwerkelijk in staat zijn hun rechten uit te oefenen en de voorzienbare rechtsbeschermingsprocedures correct kunnen volgen.

We kunnen dan ook besluiten dat deze vorm van rechtsbescherming een essentieel instrument is voor elke burger, maar dat het systeem complex kan zijn. Wie bijgevolg twijfelt over de juiste stappen of ondersteuning nodig heeft bij het effectief uitoefenen van zijn rechten, kan bij ons advocatenkantoor steeds rekenen op deskundige begeleiding.