Rechtsbescherming tegen de overheid (2): Het hoorrecht als waarborg van een eerlijk proces

Vandaag exact 77 jaar geleden – op 10 december 1948 – werd door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (UVRM) aangenomen. Hiermee werd voor het eerst op internationaal niveau de aandacht getrokken naar de mensenrechten. Hoewel de UVRM op zichzelf geen juridisch bindend instrument is, heeft zij wél de ontwikkeling van bindende internationale mensenrechtenverdragen diepgaand beïnvloed. Net zoals de Engelse Bill of Rights van 1689 een precedent vormde, diende de UVRM als inspiratiebron voor diverse moderne mensenrechtenstandaarden. Zo lag onder meer artikel 10 UVRM aan de basis van de procedurele waarborgen en rechten van verdediging die later verankerd werden in artikel 6 EVRM. Die rechten van verdediging vormen vandaag één van de fundamenten van onze rechtsbescherming tegen de overheid, zowel in België als in Europa. Het is dan ook niet overdreven om de UVRM te beschouwen als een soort “moederverklaring” waaruit mensenrechten, grondrechten en diverse algemene beginselen van behoorlijk bestuur verder zijn gegroeid.

In deze tweede blogpost (van de drie - zie ook beroepsmogelijkheden en openbaarheid van bestuur) zoomen we in op een administratieve uitwerking van het recht op een eerlijk proces: het hoorrecht, het fundamentele principe dat elke burger het recht heeft om zijn standpunt kenbaar te maken vóór de overheid een beslissing neemt.

Door het horen van de burger tegenover wie de overheid zinnens is een ernstige maatregel te nemen, geeft zij hem of haar de kans om diens standpunten weer te geven en te vermijden dat een verkeerde beslissing wordt genomen.

De hoorplicht is naar Belgisch recht echter geen absoluut recht en er kan dus in uitzonderlijke gevallen door de overheid van afgeweken worden.

Ten eerste is er de hoogdringendheid: in situaties waar snel optreden nodig is om de openbare orde of veiligheid te beschermen – bijvoorbeeld bij een acuut instortingsgevaar – kan de overheid eerst ingrijpen en pas daarna communiceren. Maar die urgentie moet kunnen bewezen worden.

Ten tweede zal de burger niet gehoord moeten worden als de feiten en de zich daaruit opdringende beslissing zó onbetwistbaar zijn dat een hoorzitting daaraan niets kan veranderen. Denk bijvoorbeeld aan het verlies van een vergunning van een taxichauffeur na een definitief geworden strafrechtelijke drugsveroordeling. Dit is een juridisch feit dat wettelijk moet leiden tot het verlies van de vergunning, zodat het geen zin heeft om de chauffeur te horen.  

Ten derde geldt het hoorrecht niet als de burger niet of niet binnen een redelijke termmijn bereikbaar is. De overheid moet wél aantonen dat ze effectief heeft geprobeerd om contact op te nemen. Alleen dan kan het nalaten van een hoorzitting worden verantwoord.

Ten vierde is een bijkomende hoorzitting niet vereist als de burger eerder gehoord werd en er zich sindsdien geen nieuwe feiten hebben voorgedaan.

Ten slotte kan van horen worden afgezien wanneer de burger duidelijk wist of moest weten dat de zaak in zijn/haar nadeel evolueerde, maar desondanks stil bleef zitten. Met andere woorden: wie herhaaldelijk wordt verwittigd dat een bepaalde verplichting moet worden nageleefd en niets onderneemt, kan achteraf moeilijk klagen dat hij niet tijdig werd gehoord. Van burgers mag immers verwacht worden dat ze opkomen voor hun rechten wanneer dat nodig is (en niet als het te laat is).

De overheid moet de relevante feiten, de beoogde maatregel én de juridische grondslag vooraf aan de burger meedelen. De burger moet inzage kunnen krijgen in het dossier, moet voldoende tijd krijgen om het verweer voor te bereiden en kan schriftelijk of mondeling reageren.

De burger kan zich bij de schending van het hoorrecht ofwel tot een administratief rechtscollege (zoals de Raad van State) wenden ofwel tot de gewone rechter. Het gevolg is ofwel de vernietiging van de betwiste bestuursbeslissing, ofwel het buiten toepassing laten van deze beslissing en in sommige gevallen een veroordeling van de overheid tot een schadevergoeding aan de burger.

Vragen over dit recht? Ons team grondrechtspecialisten heeft ruime ervaring in dit gebied en staat steeds klaar u hierover te adviseren.